Sau Nhiều Năm Tháng Đứt Hàng, Monceren 250SC Đã Ra Hàng Ồ Ạt Và Đổi Tên Về Gowan, Giá Hơi Chát Hơn Nhiều Xíu
Monceren 250SC quay trở lại thị trường với logo Gowan trên nhãn là “câu chuyện tiếp theo” của một hoạt chất đã sống hơn 40 năm trong ngành thuốc BVTV: pencycuron. Đằng sau vài chữ nhỏ “Monceren® thuộc sở hữu của Gowan” là cả một chuỗi phát minh – thương mại hoá – siết chặt pháp lý – sang tay – rồi tái định vị kinh doanh ở từng khu vực.
Dưới đây là bức tranh toàn cảnh được xâu chuỗi lại, có kèm các chi tiết ít khi được nhắc tới.
1. Từ phòng thí nghiệm Nhật – Đức đến thương phẩm Monceren
1.1. Bối cảnh: “cơn đau đầu” mang tên Rhizoctonia
Rhizoctonia solani (teleomorph Thanatephorus cucumeris) là tác nhân gây hàng loạt bệnh đất quan trọng: lở cổ rễ cây con, khô vằn lúa, thối gốc, thối đít trái trên rau màu, khoai tây, bông vải, cây cảnh… với tổn thất năng suất đáng kể ở lúa, đặc biệt trong hệ thống thâm canh năng suất cao.
Trước thập niên 1970, kiểm soát Rhizoctonia chủ yếu dựa vào thuốc phổ rộng như PCNB, một số dithiocarbamat hay arsenate – hiệu lực không thật sự “sắc”, tồn lưu môi trường cao, nguy cơ an toàn cũng lớn.
1.2. Pencycuron – phenylurea “lạ đời” chuyên trị Rhizoctonia
Trong bối cảnh đó, một chương trình nghiên cứu chung giữa một công ty thuốc BVTV Nhật (tài liệu tiếng Trung ghi là “Japan Special Pesticides”) và Bayer tại Đức đã cho ra đời pencycuron – một dẫn chất phenylurea mới.
Khác với đa số phenylurea được dùng làm thuốc trừ cỏ, pencycuron lại có phổ tác dụng hẹp, gần như “chỉ đánh Rhizoctonia”:
Thuốc tiếp xúc, không nội hấp, bám tốt trên bề mặt hạt giống hoặc đất quanh rễ.
Cơ chế: ức chế quá trình phân bào của nấm qua tác động lên hệ vi ống (microtubules), làm sợi nấm ngừng sinh trưởng và biến dạng.
Hoạt tính mạnh nhất với R. solani trên lúa, khoai tây, củ cải đường, bông vải, cỏ sân cỏ và cây cảnh.
Theo các tổng quan gần đây, pencycuron được Bayer giới thiệu lần đầu tại Nhật khoảng năm 1985 như một thuốc chuyên trị bệnh do Rhizoctonia trên lúa và khoai tây. Còn một tổng hợp lịch sử về thuốc xử lý hạt giống ghi nhận pencycuron/Monceren xuất hiện từ khoảng năm 1976 trong nhóm fungicide xử lý hạt và khoai giống.
Về độc tính cấp, WHO xếp pencycuron vào nhóm “ít nguy hiểm” với LD50 đường miệng trên chuột thí nghiệm > 5.000 mg/kg, tức là độc tính cấp thấp so với nhiều hoạt chất trừ bệnh khác.
1.3. Mạng lưới đăng ký toàn cầu: từ Nhật, châu Âu đến Brazil, Ấn Độ, Nga
Trong giai đoạn đỉnh cao, pencycuron được đăng ký rộng rãi dưới nhiều tên thương phẩm (Monceren, Helan, Vicuron, Forwaceren, v.v.):
Nhật Bản: nằm trong nhóm thuốc chủ lực cho bệnh khô vằn lúa (sheath blight), cùng với flutolanil, validamycin, diclomezine…
Châu Âu: Monceren DS/FS, Monceren L… được sử dụng rất mạnh trong xử lý hạt giống và củ giống khoai tây, có cả dạng hỗn hợp với imazalil.
Các nước ngoài EU: thông cáo của Gowan sau này liệt kê pencycuron có hiện diện đáng kể tại Nhật, Brazil, Ấn Độ, Nga… chủ yếu trên lúa, khoai tây, bông, rau màu và cỏ sân.
Pencycuron cũng thường được nghiên cứu trong các mô hình phân huỷ sinh học, cải thiện cộng đồng vi sinh vật đất, hay các thử nghiệm ứng dụng thuốc theo vị trí (site-specific application) vì tính chọn lọc cao với R. solani và ít ảnh hưởng tới nấm có ích khác.
2. Từ Bayer sang Gowan: thương vụ Monceren và cú “phanh gấp” vì pháp lý
2.1. Sóng gió pháp lý ở châu Âu
Từ đầu những năm 2010, pencycuron bắt đầu bước vào chu kỳ đánh giá lại tại EU theo quy định 1107/2009. EFSA tiến hành rà soát nguy cơ với sức khoẻ người tiêu dùng và môi trường, bao gồm cả đánh giá MRL trên khoai tây.
Một số điểm chính:
Các đánh giá MRL cho thấy dư lượng pencycuron trong củ khoai thường ở mức 0,01–0,04 mg/kg, tuy không cao nhưng vẫn đặt ra câu hỏi về chuyển hoá và chất chuyển hoá có độc tính tiềm tàng.
Ủy ban châu Âu quyết định không gia hạn phê duyệt đối với pencycuron, khiến hoạt chất này hết hiệu lực vào 31/5/2021; các gia hạn trước đó chỉ mang tính tạm thời.
Song song, Anh (CRD) thông báo chấm dứt sử dụng pencycuron từ 25/3/2020; nông dân được khuyến nghị tìm lựa chọn thay thế trong quản lý khô vằn khoai tây.
Đến 2024, Quy định (EU) 2024/341 tiếp tục điều chỉnh MRL của pencycuron trong nhiều nông sản, đưa mức giới hạn về sát ngưỡng “mặc định” 0,01 mg/kg – tương đương giới hạn định lượng (LOD).
Với một hoạt chất chủ lực cho khoai tây trong EU, chuỗi quyết định trên khiến triển vọng kinh doanh lâu dài trở nên rất bất định.
2.2. Bayer dừng bán Monceren trong bối cảnh “tương lai bất định”
Tháng 10/2019, Bayer công bố dừng bán thuốc xử lý củ giống khoai tây Monceren (pencycuron) ở Anh và nhiều thị trường châu Âu, viện dẫn lý do “tương lai pháp lý không chắc chắn” của hoạt chất.
Về bản chất, đây là động thái rút dần khỏi mảng pencycuron của một tập đoàn đa quốc gia:
Thị trường chính (EU/UK) bị siết phê duyệt và MRL → doanh thu/biên lợi nhuận giảm, rủi ro pháp lý tăng.
Pencycuron đã hết độc quyền từ lâu, đối diện cạnh tranh từ nhiều thuốc thế hệ mới (thifluzamide, fluxapyroxad, isopyrazam…) với hồ sơ đăng ký “xanh” hơn.
2.3. Gowan bước vào: mua lại quyền với pencycuron và Monceren
Ngày 2/12/2019, Gowan Crop Protection Limited (thuộc Gowan Company, L.L.C – Mỹ) thông báo đã ký thoả thuận với Bayer AG để mua lại quyền với hai hoạt chất fenamidone và pencycuron.
Gói chuyển nhượng bao gồm:
Quyền với hoạt chất (technical grade).
Các đăng ký sản phẩm và nhãn hiệu liên quan: Consento™, Reason™, Monceren™, Prestige™…
Tài sản sở hữu trí tuệ, hồ sơ đăng ký, nhãn mác.
Hai bên cũng thống nhất phối hợp trong “vài tháng” để đảm bảo quá trình chuyển giao trơn tru ở các nước – điều này giải thích vì sao ở nhiều thị trường, trong một giai đoạn, vẫn thấy sản phẩm mang logo Bayer nhưng tài liệu pháp lý dần chuyển sang Gowan.
Ý nghĩa thương vụ:
Đối với Bayer: giải phóng nguồn lực khỏi các hoạt chất cũ, tập trung vào danh mục mới phù hợp khung đánh giá rủi ro hiện đại.
Đối với Gowan: đây là cơ hội “nhặt vàng trong kho của người khổng lồ” – tiếp quản những hoạt chất đã có chỗ đứng ở các thị trường ngoài EU (Nhật, Nga, Brazil, Ấn Độ, Đông Nam Á…), nơi khung pháp lý với pencycuron vẫn cho phép sử dụng.
3. Monceren 250SC tại Việt Nam: lịch sử đăng ký, giai đoạn “đứng hàng” và lần trở lại với Gowan
3.1. Monceren và pencycuron trong danh mục Việt Nam từ rất sớm
Trong các quyết định danh mục thuốc BVTV cuối thập niên 1990 – đầu 2000, pencycuron đã xuất hiện với nhiều tên thương phẩm:
Monceren 25WP, Monceren 250SC – đơn vị đăng ký: Bayer AG.
Helan 25WP/250SC (Công ty Vật tư BVTV II), Forwaceren 25WP (Forward International), Baovil 25WP…
Các tài liệu nghiên cứu về sản xuất lúa ở ĐBSCL cuối những năm 1990 đã liệt kê Monceren 25WP (pencycuron) như một lựa chọn trừ khô vằn và bệnh cây con.
Đến các danh mục cập nhật 2020–2024, pencycuron vẫn nằm trong Phụ lục I – thuốc được phép sử dụng với nhiều thương phẩm:
Vicuron 250SC (Tập đoàn Hoá chất Việt Nam).
Luster 250SC (Công ty CP BVTV Sài Gòn).
Forwaceren 25WP, Alfaron 250WP, Moren 25WP…
Monceren 250SC – đối tượng: khô vằn lúa, lở cổ rễ bông vải, chết ẻo lạc; đơn vị đăng ký: Công ty TNHH TM-DV Thanh Sơn Hóa Nông.
Điều này cho thấy Việt Nam là một trong những nước duy trì sử dụng pencycuron khá liên tục, nhất là cho:
khô vằn lúa,
lở cổ rễ cây con trên lạc, bông vải, rau màu,
thối gốc, thối thân trên hoa kiểng, phong lan, mai vàng…
3.2. Vai trò của Monceren 250SC trước khi “đứt hàng”
Trong nhóm sản phẩm chứa pencycuron, Monceren 250SC chiếm vị trí đặc biệt vì:
Mang thương hiệu gốc quốc tế (Monceren) nhiều năm liền gắn với Bayer, tạo niềm tin ở đại lý và nông dân.
Công thức SC 250 g/L dễ pha, an toàn cây, thích hợp cả phun đất, phun gốc lan – hoa kiểng lẫn phun lá trên lúa, bông vải.
Được Thanh Sơn Hóa Nông đăng ký, đóng gói trong nước – giúp giá cạnh tranh, phân phối rộng.
Các website bán lẻ nông nghiệp nhiều năm liền ghi nhận Monceren 250SC như “thuốc đặc trị lở cổ rễ, khô vằn” và là lựa chọn quen thuộc ở cả mảng lúa và hoa kiểng.
3.3. Giai đoạn “đứng hàng”: khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị bẻ gãy
Từ khoảng 2019–2021, nhiều đại lý và sàn thương mại điện tử bắt đầu báo Monceren 250SC “hết hàng” kéo dài. Một bài phân tích riêng về hiện tượng này chỉ ra vài nguyên nhân chính:
Hãng lớn rút khỏi pencycuron
Bayer tuyên bố dừng bán Monceren cho khoai tây tại nhiều thị trường từ 2019.
Khi chủ sở hữu đầu chuỗi giảm sản xuất hoặc tái cấu trúc, nguồn cung nguyên liệu/ thành phẩm cho các đối tác gia công (trong đó có Việt Nam) tất yếu bị ảnh hưởng.
EU/UK siết chặt phê duyệt & MRL
Anh chấm dứt sử dụng pencycuron từ 2020; EU quyết định không gia hạn phê duyệt, sau đó điều chỉnh MRL về ngưỡng rất thấp trong Quy định 2024/341.
Khi một thị trường lớn thu hẹp, nhiều nhà máy sẽ giảm hoặc đóng dây chuyền sản xuất hoạt chất → nguồn cung cho khu vực khác co lại.
Hệ quả tại Việt Nam
Dù pencycuron vẫn nằm trong danh mục thuốc được phép sử dụng, Monceren 250SC của Thanh Sơn Hóa Nông thiếu nguồn hàng nhập để đóng gói → “đứt hàng” ở kênh bán lẻ.
Thị trường tạm thời được lấp chỗ bằng các thương phẩm khác cùng hoạt chất như Luster 250SC, Vicuron 250SC, Forwaceren 25WP…
Nói cách khác, Monceren đứng hàng chủ yếu vì cú sốc cung ứng quốc tế & chiến lược của hãng, chứ không phải do Việt Nam ban hành lệnh cấm nội địa đối với pencycuron.
3.4. Sự trở lại: Monceren 250SC “logo Gowan”
Sau thương vụ cuối 2019, Gowan trở thành chủ thương hiệu Monceren tại nhiều khu vực.
Các lô Monceren 250SC mới mà bạn đang cầm trên tay – như trong hình bạn gửi – mang những đặc điểm rất “đáng chú ý”:
Trên nhãn chai và thùng carton đều có dòng “Monceren® thuộc sở hữu của Gowan” cùng logo Gowan.
Đơn vị đăng ký, phân phối tại Việt Nam vẫn là Thanh Sơn Hóa Nông (thể hiện ở phần thông tin nhà đăng ký/đơn vị đóng gói).
Thành phần giữ nguyên: Pencycuron 250 g/L + phụ gia 750 g/L, chỉ định khô vằn lúa, lở cổ rễ bông vải, chết ẻo lạc… – bám đúng đăng ký trước đây trong danh mục.
Như vậy, xét về cấu trúc pháp lý – chuỗi cung:
Gowan: nắm quyền sở hữu nhãn hiệu & hoạt chất, cung cấp technical/ bán thành phẩm.
Thanh Sơn Hóa Nông: duy trì đăng ký trong danh mục Việt Nam, đóng gói và phân phối nội địa.
Thị trường: nhận lại một “gương mặt cũ” nhưng với chủ sở hữu mới – một hãng chuyên về thuốc “off-patent” thay vì tập đoàn đa ngành như Bayer.
3.5. Tình hình kinh doanh & vị thế hiện tại
Không có số liệu doanh số công khai cho riêng Monceren 250SC tại Việt Nam, nhưng có thể phác hoạ vài xu hướng trên cơ sở:
Nhu cầu kỹ thuật
Khô vằn lúa và lở cổ rễ cây con vẫn là vấn đề lớn trong hệ thống lúa – rau màu thâm canh; các nghiên cứu ở ĐBSCL cuối 1990s đã ghi nhận pencycuron là một trong những hoạt chất hiệu quả.
Vì vậy, “nhóm pencycuron” (Monceren, Vicuron, Luster, Forwaceren, Moren…) vẫn có chỗ đứng vững chắc ở phân khúc lúa nội địa, hoa kiểng, bông vải, lạc.
Cạnh tranh & thay thế
Trong giai đoạn Monceren đứng hàng, các thương phẩm khác cùng hoạt chất đã kịp mở rộng thị phần; thêm vào đó là các hoạt chất thế hệ mới (thifluzamide, azoxystrobin + difenoconazole, flutolanil…) đang được quảng bá mạnh.
Khi trở lại, Monceren 250SC có lợi thế thương hiệu gốc quốc tế + thói quen sử dụng cũ nhưng cũng phải chia sẻ “miếng bánh” với nhiều đối thủ.
Yếu tố MRL & xuất khẩu
Với việc EU hạ MRL pencycuron về mức rất thấp, các chuỗi nông sản hướng tới thị trường EU sẽ buộc phải hạn chế hoặc loại bỏ pencycuron trong quy trình canh tác, dù nội địa vẫn cho phép.
Điều này khiến Monceren 250SC và các thuốc chứa pencycuron nhiều khả năng tập trung mạnh vào thị trường tiêu thụ nội địa và các kênh không xuất khẩu sang EU/UK.
Tóm lại: về mặt kinh doanh, Monceren 250SC “logo Gowan” nhiều khả năng trở lại như một nhãn hiệu mạnh trong nhóm pencycuron, nhưng quy mô không thể quay lại “thời hoàng kim” toàn cầu khi EU vẫn còn sử dụng Monceren cho khoai tây. Thay vào đó, nó trở thành sản phẩm chuyên sâu, phục vụ các thị trường và phân khúc nơi pencycuron vẫn được chấp nhận.
4. Những chi tiết thú vị & ít người để ý về pencycuron / Monceren
4.1. Một phenylurea fungicide… chứ không phải thuốc cỏ
Nhiều hoạt chất phenylurea kinh điển (diuron, isoproturon, linuron…) được dùng làm thuốc trừ cỏ.
Pencycuron lại là thuốc trừ bệnh chuyên biệt – một ngoại lệ hiếm hoi trong họ phenylurea, tập trung hầu như chỉ vào R. solani và vài nấm đất tương tự.
Điều này cũng khiến pencycuron trở thành công cụ thú vị trong các nghiên cứu cơ bản về vi ống tế bào nấm.
4.2. “Hai lần sang tay” trong lịch sử
Ngoài thương vụ Bayer – Gowan mà chúng ta đang nói tới, lịch sử Monceren còn có một “bước ngoặt” khác ít ai để ý:
Đầu những năm 2000, khi Bayer sáp nhập Aventis CropScience, các tài liệu của Ủy ban châu Âu đã xem xét thị phần của pencycuron/Monceren trong thị trường xử lý hạt giống khoai tây – trong đó Bayer bán pencycuron (Monceren DS/FS), còn Aventis bán imazalil (Fungazil).
Nói cách khác, Monceren đã từng “đi qua” ít nhất hai cuộc tái cấu trúc lớn trong ngành: Aventis qua Bayer đến Gowan.
4.3. Sự đa dạng “đáng kinh ngạc” của pencycuron tại Việt Nam
Nếu liệt kê riêng ở Việt Nam, pencycuron xuất hiện trong danh mục với một rừng tên thương phẩm:
Monceren 25WP/250SC (Bayer → Gowan, đăng ký Thanh Sơn Hóa Nông).
Helan 25WP, 250SC; Moren 25WP; Vicuron 250SC; Forwaceren 25WP; Alfaron 250WP; Luster 250SC…
Với cùng một hoạt chất, các công ty trong và ngoài nước đã “định vị” lại thành nhiều dòng sản phẩm: từ lúa, khoai tây, rau màu đến cây công nghiệp, cây cảnh. Điều này làm pencycuron trở thành ví dụ điển hình cho cách một hoạt chất off-patent sống khoẻ nhờ mạng lưới thương phẩm đa dạng và các nhà đăng ký nội địa năng động.
4.4. Pencycuron và câu chuyện “siết dần nhưng không biến mất”
Đường đi của pencycuron minh họa khá rõ xu hướng chung của thuốc BVTV thế hệ cũ:
Ở các thị trường có khung đánh giá rủi ro rất nghiêm ngặt (EU/UK), hoạt chất bị loại dần khỏi danh mục vì lo ngại lâu dài với môi trường & sức khoẻ, dù độc tính cấp không cao.
Ở những nước đang phát triển, nơi bệnh đất như khô vằn vẫn là hạn chế năng suất lớn và chưa có nhiều lựa chọn sinh học hiệu quả, pencycuron vẫn còn “đất sống”, nhưng phải thích nghi với yêu cầu MRL nếu nông sản hướng tới thị trường xuất khẩu khó tính.
5. Gợi ý góc nhìn cho kỹ sư nông nghiệp và nhà phân phối
Từ câu chuyện Monceren 250SC “đứng hàng rồi trở lại”, có vài điểm bạn có thể nhấn mạnh khi tư vấn:
Giá trị kỹ thuật vẫn còn nguyên
Pencycuron vẫn là “vũ khí sắc” với Rhizoctonia, đặc biệt ở điều kiện nóng ẩm, thâm canh – điều mà nhiều hoạt chất khác khó thay thế hoàn toàn.
Nhưng phải đặt trong khung MRL & thị trường đích
Với lúa, hoa kiểng, cây trồng tiêu thụ nội địa, Monceren 250SC/Gowan vẫn là lựa chọn hợp lý nếu dùng đúng nhãn, đúng thời gian cách ly.
Với chuỗi sản phẩm hướng EU/UK, cần cân nhắc tránh pencycuron vì MRL đã rất thấp – chỉ một dư lượng nhỏ cũng có thể khiến lô hàng vượt ngưỡng.
Luân phiên hoạt chất & tích hợp biện pháp canh tác
Để kéo dài tuổi thọ của pencycuron, nên xoay vòng cơ chế tác động với validamycin, thifluzamide, strobilurin, triazole…; kết hợp mật độ gieo trồng, quản lý đạm, vệ sinh gốc rạ để giảm áp lực bệnh.
Truyền thông rõ ràng về chuyện “đứng hàng”
Nhấn mạnh với nông dân: Monceren đã đứng hàng chủ yếu vì chuyển giao giữa Bayer – Gowan và siết pháp lý ở EU, chứ không phải vì Việt Nam cấm dùng.
Sự trở lại với logo Gowan là dấu hiệu cho thấy hoạt chất vẫn được đánh giá là có “chỗ đứng” ở các thị trường ngoài EU, trong đó có Việt Nam.
Kết
Tóm gọn lại, hành trình của Monceren 250SC có thể kể thành ba chương:
Chương Bayer – thời kỳ phát minh và mở rộng toàn cầu: một phenylurea “ngược dòng” trở thành thuốc trừ bệnh chuyên trị Rhizoctonia, có mặt từ ruộng lúa Nhật đến cánh đồng khoai tây châu Âu và thửa ruộng Việt Nam.
Chương khủng hoảng pháp lý – EU siết chặt, Bayer rút lui, chuỗi cung ứng xáo trộn khiến nhiều thị trường – trong đó có Việt Nam – rơi vào cảnh “đứt hàng”.
Chương Gowan – một hãng chuyên thuốc off-patent tiếp quản, tái cấu trúc chuỗi cung và đưa Monceren trở lại dưới logo mới, giữ vai trò một giải pháp chuyên sâu cho khô vằn, lở cổ rễ ở những nơi pencycuron vẫn còn dư địa pháp lý và kinh tế.
